NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA
NAWU WA 40 WA 2000
Nomboro ya 1106. 1 Hukuri 2000
Ku tivisiwa leswaku Holobye-nkulu u nyike mpfumelelo eka Nawu lowu landzelaka lowu kandziyisiweke ku va mahungu ya mana na mana.
Nawu wa 40, 2000: NAWU WA VUHLAYISEKI BYA NYAMA WA 2000
Tsalwa ra Xitsonga leri sayinaweke hi Holobye-nkulu.
Leri nyikiweke mpfumelelo hi siku ra 27 Nhlangula 2000.
NAWU
Ku nyika tindlela to tlakusa vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa eka swifuwo; ku sungula no hlayisa swiyimo swa nkoka swa tiko mayelana na tindhawu to dlayela eka tona swifuwo; ku lawula ku xavisela nyama ematikwena ya le handle kumbe ku yi xava; ku sungula Swikimi swa vuhlayiseki bya nyama; no endla leswaku ku nyiketiwa na timhaka leti khumbanaka na swona.
LOWU AMUKERIWEKE hi Palamente ya Riphabliki ra Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
Tinhlamuselo
 Eka Nawu lowu, handle ka loko vundzeni byi kombisa hi ndlela yin?wana-
i ?xitlhavelo? swi vula ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hi tlhelo ro va xitifikheti xa ku va yi amukeriwa hi ku yi tsarisa xi nga nyikiwa ku ya hi xiyenge xa 8 i na lexi xi kumeke ku vekiwa eka ntlawa lowu hlamuseriweke hi ku ya hi xiyenge xa 8 2; i ii ?xifuwo? swi vula xifuwo xihi na xihi lexi ku kongomisiweke eka Xedulu ya 1: i iii ?swo kumiwa eka swifuwo? swi vula nchumu wun?wana na wun?wana lowu kumeke eka ntsumbu wa xifuwo handle ka nyama hi yoxe; 
iv ?lava nyiketiweke ntirho? swi vula munhu kumbe nhlangano wihi na wihi lowu nyiketiweke ntirho leswaku wu tirha ku ya hi xiyenge xa 4: viii v ?munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo? swi vula munhu wihi na wihi loyi a hlamuseriweke eka xiyenge xa 3 1 a ii; vii vi ?Ndzawulo? swi vula Ndzawulo ya Vurimi eka mfumo wa tiko. iii vii ?swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro? swi vula swiyimo leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 11: xi viii ?xitlhavelo xo dlayela eka xona leswi xaviseriwaka ematikwena mambe? swi vula xitlhavelo kumbe ndhawu o dlayela eka yona swifuwo leyi hlamuseriweke eka xiyenge xa 14 1 a; xxii ix ?papila ra mpfumelelo wo tirhisa etikwena leswi humaka ematikwena mambe? swi vula papila ra mpfumelelo leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 13 1 a; x x ?nyama? swi vula swirho swa xifuwo lexi dlayiweke leswi xikongomelo xo va swi va kona ku nga ku dyiwa hi vanhu na swifuwo naswona leswi nga endliwangiki nchumu handle ko susiwa marhambu, ku xekeleriwa, ku gayiwa, ku titimerisiwa kumbe ku gwitsirisiwa, naswona swi katsa nyama leyi ?
a nga cheriwa swichelachelana leswi nga cinciki ngopfu swihlawulekisi swa ntumbuluko swa nyama ya kona; naswona b yi tlhelaka yi teka swihlawulekisi swa yona swa ntumbuluko loko swichelachelana leswi ku kongomisiweke eka swona eka ndzimana ya a swi susiwile eka yona; xx xi ?xirho-nkulu xa Huvo MEC? swi vula xirho-nkulu xa Huvo lexi nga eka xifundzha lexi khumbekaka etimhakena ta switlhavelo; xi xii ?Holobye? swi vula Holobye wa tiko hinkwaro loyi a tirhanaka na swa vurimisi ; xii xiii ?Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro? swi vula muofisiri loyi a nyikiweke ntirho hi ku ya hi leswi nga eka xiyenge xa 2 1; xiii xiv) ?muofisiri? swi vula muofisiri tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Vutirheli wa mana na mana wa 1994 (Xitiviso xa Nomboro ya 103 xa 1994; (ii)
xv ?Nwina?, iii. ku yelana na ndhawu yo dlayela eka yona, swi katsa munhu loyi a lawulaka ndhawu yo dlayela eka yonavi xvi ?ndhawu? swi katsa muako, nchumu lowu endliweke, ndhawu leyi sirheleleke, tiko, patu, vuyima-swikepe; ndhawu laha byatso byi helelaka kona elwandle, ndhawu leyi endleriweke ku yimisa swikepe leswaku ku ta rhuriwa kumbe ku khandziyisa mndzhwalo ya swona; xvi xvii ?muofisiri-nkulu wa xifundzha? swi vula muofisiri wa xifundzha lexi khumbekaka loyi ntirho wo karhi ku ya hi xiyenge xa 5 2 a: xvii xviii ?nawu? swi vula nawu wihi na wihi lowu endliweke hi ku ya hi xiyenge xa 22; xviii xix ?ku xavisa? swi katsa ntwanano wo xavisa, na swihi na swihi leswi nga vekeriwa ku xaviwa; swinavetiso, ku veka erivalena, ku cinca vun?wina, ku cinca maphepha ya vun?winombe ku hundzisela eka muxavi, ku cincisana kumbe ku cukumeta kwihi na kwihi, hambi ka ku langutisisa kumbe swin?wana kasi ?xavisa? yi na nhlamuselo yo fana na leyi vuriweke; xxi xx ?xikimu? swi vula xikimu xihi na xihi lexi sunguriweke ehansi ka xiyenge xa 12; xix xxi ?ku dlaya? swi vula ku dlaya xifuwo no endliwa ka mintirho hinkwayo ya ntolovelo leyi fambelanaka na swona ku endlela ku kuma nyama na leswi kumiwaka eka swifuwo; xx xxii ?ndhawu yo dlayela? swi vula nchumu kumbe ndhawu yihi na yihi laha ku dlayeriwaka kumbe ku nga na xikongomelo xo dlayela kona, naswona swi katsa tindhawu leti vandzakaneke kumbe leti nga ekusuhi na ndhawu laha-
a mintsumbi ya swifuwo kumbe swiharhi yi vekiwaka eswigwitsirisina leswaku yi titimela;
b ku tirhiwaka hi nyama na leswi kumiwaka eka nyama; xxi xxiii ?Nawu lowu? wu katsa milawu yihi na yihi; xiyimo xa nkoka na xikimu; ix xxiv ?swo kala swi nga lulamelangi ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo? swi vula leswo kala swi nga lulameriwangi ku dyiwa hi munhu kumbe xifuwo hikwalaho ka vuvabyi, xiyimo xa vugono, ku bola, ku va swi ngheniwe hi chefu; ku va swi khumbane na swilo leswi nga na vuvabyi, leswi boleke kumbe nchumu lowu nga na chefu; x xxv ?dokodela wa swifuwo? swi vula dokodela wa swifuwo tanahi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge xa 1 xa Nawu wa Mintrho ya swa Mavabyi no Vaviseka ka swifuwo na swo tlula swa Mavabyi no Vaviseka ka swifuwo wa 1982 Nawu wa Nomboro 19 wa 1982. xxiii
Holobye a nga tirhisa xitiviso eka Gazete -
a Ku engetela rixaka kumbe ntlawa wihi na wihi wa swifuwo eka Xedulu ya 1
b Ku vona na ku pima leswaku swiyenge swo karhi wa Nawu lowu a swi tirhisen?wi tinxaka kumbe mintlawa yin?wana ya swifuwo leswi boxiweke eka Xedulu ya 1.
Muofisiri-nkulu wa tiko
 (a) Holobye u fanele ku hlawula muofisiri wa Ndzawulo loyi a nga dokodela wa swifuwo leswaku a va muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
b Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u tirhisa matimba lawa a nyikiweke wona no tirha mintirho leyi a nyikiweke yona hi ku landza Nawu lowu, ehansi ka vulawuri na mafambiselo ya Holobye.
c Minkarhi hinkwayo loko Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a langutane na papila ra xikombelo hi ku landza Nawu lowu, a nga ?
a byela mukomberi ku n?wi nyika timhaka ta nkoka to engetelela tana hi laha a nga ta vona swi fanerile ha kona eka nkarhi lowu pimiweke;
b endla vulavisisi lebyi faneleke ku yelana na xikombelo; a tlhela a;
c a ala a yisa nkarhi emahlwenombe a nyika mpfumelelo wa xikombelo a ri karhi a langute swilaveko leswi nga vaka swi fanerile.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nyika nkarhi lowu ehenhlena ka lowu ringanasiweke eka xiyenge-ntsongo xa (a) hi ku tsala.
b Xikombelo xo engeteleriwa nkarhi xi fanele ku va xi tsariwe kunene naswona xi fanele ku longoloxa swivangelo swo kombela xo tano.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku tivisa mukomberi hi ku tsala hi swiboho leswi fikeleriweke, a tlhela loko xikombelo xi nga amukeriwangi, a boxa swivangelo swo va xikombelo xi an?wile.
a Loko endzhaku xikombelo xi amukeriwile muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a kuma swivangelo leswi loko a a lo swi tiva a nga si endla leswaku xikombelo xi amukeriwa a swi ta va swi endle leswaku xi nga amuken?wi hi ku veka swilaveko kumbe ku engetela swilaveko swin?wana, a nga cinca mpfumelelo wa xikombelo xexo kumbe ku xi lulamisa hi ku vekela kumbe ku engetela swilaveko ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
b Muofisiri-nkulu u fanele ku nyika swivangelo swa ku cinciwa kumbe ku lulamisiwa kwaloko.
Ku aviwa no nyikiwa ka matimba na mintirho hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
 (a) Muofisiri-nkulu wa tiko inkwaro a nga avela matimba lawa a nyikiweke wona kumbe ku nyiketa mintirho leyi vekeriweke yena hi ku landza leswi nga eka Nawu lowu ?
i eka muofisiri un?wana na un?wana loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena;
ii eka munhu loyi a nga riki muofisiri; naswona iii hi ku pfumeleriwa hi MEC, eka muofisiri-nkulu wa xifundzha.
b Ku avela matimba kumbe ku nyiketa mintirho ehansi ka ndzimana ya a ii ku nga endliwa ntsena hi ku pfumelerwa hi Holobye.
c Matimba kumbe ntirho lowu averiweke kumbe ku nyiketiwa eka
Muofisiri-nkulu wa xifundzha ya nga ha tlhela ya aviwa nakambe hi muofisiri-nkulu wa xifundza a ya nyika muofisiri un?wana na un?wana loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena kumbe eka munhu loyi a nga na mpfumelelo.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku nyiketa vaofisiri, lava nga na mpfumelelo na vaofisiri-nkulu va tixifundzha lava hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa mpfumelelo lowu tsariweke ehansi laha ku boxiweke leswaku munhu loyi a vuriweke laha u na mpfumelelo wo tirhisa matimba no endla mintirho leyi hlamuseriweke kwalaho.
b Mpfumelelo lowu hlamuseriweke eka ndzimana ya a wu nga ?
i tsariwa hi ndlela ya ntolovelo;
Loko a ri karhi a tirhisa matimba kumbe ku tirha ntirho lowu a averiweke kumbe ku nyikiwa wona ehansi ka xiyenge lexi, muofisiri, munhu loyi a nga na mpfumelelo kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha u fanele ku humesa papila ra mpfumelelo leri hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 a a kombeta munhu un?wana na un?wana loyi a nga ri kombelaka.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tshikeleriwangi hi matimba wahi kumbe ntirho lowu aviweke kumbe ku nyiketiwa naswona a nga lulamisa kumbe ku susa xiboho xin?wana na xin?wana lexi bohiweke kumbe xileriso lexi nyikiweke muofisiri, munhu loyi a nga na mpfumelelo kumbe muofisiri-nkulu wa xifundzha hi ku landza leswi languteriweke hi ku ya hi xiavo kumbe ntirho lowu nyikiweke, handle ka loko ku ri leswaku xiboho xa kona xi byeriwe munhu loyi xiboho xa kona xi kongomisiweke eka yena; laha xiboho xi nga lulamisiwaka kumbe ku susiwa ntsena loko ndzulamiso kumbe ku susiwa ku ta vuyerisa munhu yoloye kumbe loko munhu yoloye a pfumelelana na ndzulamiso kumbe ku susiwa kwaloko.
Ku averiwa ka mintirho
 Holobye a nga nyika ntirho wa ku vona leswaku Nawu lowu kumbe swiphemu swa wona swa tirhisiwa eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka ndhawu yo karhi eka munhu un?wana na un?wana loyi a nga no sukela kumbe vutivi byo karhi bya nyama na vuhlayiseki bya nyama.
Ku nyiketiwa ka ntirho loku hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo 1 ku fanele ku veka erivalena matimba na mintirho ya loyi a faneleke ku tirhisa matimba ya kona no endla mintirho ya kna ku ya hi swileriso swa muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Handle ka loko holobye a lerise hi ndlela yo karhi, munhu loyi a hlawuriweke ku endla ntirho, a nga pfumeleriwangi ku hambana na leswi Mfumo wu swi boheke ku yelana no tirhisiwa ka timali loku nga ta va ku vile kona ku yelana no tirhisa matimba kumbe ku endla mintirho leyi averiweke yona ku yi endla.
Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le henhla, mutshama-xitulu kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a rhangeleke xiyenge lexi nyikiweke ntirho wo fambisa kambe u nga ri munhu-
a u fanele ku tirha hi ku yimela xiyenge xexo eka ku tirhisa matimba ku endla mintirho leyi xi nyikiweke yona.
b a nga avela kumbe ku hundzisela hi ndlela yo va swi tsariwe ehansi matimba yan?wana na yan?wana lawa xiyenge xi averiweke wona kumbe ntirho wun?wana na wun?wana lowu xi faneleke ku wu endla hi ku ya hi Nawu lowu, eka muthoriwa wa le ka xiyenge xexo, kumbe a nyika mpfumelelo kumbe xileriso eka muthoriwa yoloye hi ndlela yo tsala ehansi ku va a tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha ntirho wolowo.
a Matimba lama tirhisiweke kumbe ntirho lowu tirhiweke hi muthoriwa tana hi laha swi hlamuseriweke hakona eka xiyenge-ntsongo swi fanele ku tekiwa tana hi loko ya tirhisiwile kumbe ku endliwa hi Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le henhla; mutshami ?wa- xitulu kumbe munhu un?wana loyi a rhangeleke, ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
b Muofisiri-nkulu wa xiyimo xa le hehla, mutshami-wa-xitulu kumbe munhu un?wana loyi a rhangeleke, a nga lulamisa kumbe munhu ku susa xiboho lexi endliweke kumbe xileriso lexi nyikiweke hi muthoriwa yoloye handle ka loko xiboho xexo xi byeriwe munhu wa kona loyi xiboho xi kongomaneke na yena, eka xiyimo xexo xiboho xi nga ha lulamisiwa kumbe xi susiwa ntsena loko ku ri leswaku ndzulamiso kumbe ku susiwa swi ta vuyerisa munhu yoloye kumbe loko munhu yaloyo a pfumelelana na ndzulamiso kumbe ku susiwa kwaloko.
Hi ku landza leswi nga eka xiyenge-ntsongo xa 3, xiyenge lexi nyikiweke ntirho xi nga ha burisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro leswaku va twanana hi mali leyi nga hakeriwaka hi n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leswaku xiyenge lexi xi kota ku tirhisa matimba ya xona no endla mintirho leyi xi nga vekeriwa yona hi ku landza Nawu lowu.
Loko xiyenge lexi nyikiweke ntirho xi nga landzeleli leswi khumbiwa hi
Nawu lowu, kambe ndlela leyi vuriwaka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga herisa kumbe ku yimisa swa xinkadyana ku tirhisiwa ka ntirho lowu nyikiweke.
Ku averiwa Mintirho yin?wana eka komiti-nkulu ya xifundzha
 Hi ku landza swiyenge-ntsongo swa , na na xiyenge xa 6, mintirho leyi vekiweke erivalena eka swiyenge swa 7,8,9,10,15 na 16 yi nyiketiwa murhangengeri-nkulu wa Xifundzha eka xifundzha xin?wana na xin?wana.
a MEC un?wana na un?wana u fanele ku hlawula muofisiri wa xifundzha lexi khumbekaka loyi a nga dokodela wa swifuwo leswaku a va muofisiri-nkulu wa xifundzha.
c Muofisiri-nkulu wa xifundzha u fanele ku tirhisa matimba no endla mintirho leyi averiweke muofisiri-nkulu wa xifundzha xa yena hi xiyenge-ntsongo 1.
Muofisiri-nkulu wa xifundzha -
a a nga avela matimba kumbe ku nyiketa ntirho lowu hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 2 b eka muofisiri loyi a nga ehansi ka vulawuri bya yena; naswona b u fanele ku nyika muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro swiviko ku yelana na swilaveko leswi boxiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 tana hi leswi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga swi lavisaka xiswona.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku veka tihlo eka matirhelo ya mintirho leyi a averiweke xiyenge lexi eka xifundzha xin?wana na xin?wana leswaku a ta tiyisisa leswaku ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro wu endliwa eRiphabliki hinkwaro.
b Eka swiphemu swa minkarhi leswi vekiweke muofisiri-nkulu u ta fanela ku endla swiviko swa mintirho leswi vekiweke tihlo tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka ndzimana ya a a tlhela a hundzise khopi ya xiviko xa kona eka muofisiri-nkulu wa xifundzha loyi a faneleke.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kombela hi xitiviso xo tsariwa kunene leswaku muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu un?wana na un?wana loyi a nga na timhaka leti laviwaka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro leswaku a ta ti tirhisa ku veka tihlo eka matirhelo ya mintirho leyi aviweke hi xiyenge lexi, leswaku a ta nyika muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro eka nkarhi lowu nga ta vuriwa eka xitiviso xa kona.
Loko eka xiyimo xo karhi, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a ehleketelela leswo xendlo kumbe ku siyiwa hi muofisiri-nkulu wo karhi wa xifundzha ku kombeta ku hambuka eka ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro, a nga tirhisa muofisiri-nkulu wa xifundzha lexi khumbekaka hi tlhelo ra ku hambuka loku kutana a kombela leswaku a lulamisa xiyimo xexo hi ndlela leyi faneleke.
Ku yimisiwa ka mintirho
 Holobye a nga yimisa ka ntirho lowu faneleke ku endliwa tana hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 5 hi xitiviso eka Gazete, hi ntlovelo kumbe eka xiyimo xo karhi, eka xindlo xo ?
a ku ve no tluriwa ka nawu kumbe ku tsandzeka ku landzelela swilaveko swa Nawu lowu, kumbe loko ko tshuka ku humelele swin?wana na swin?wana swa xiyimo xo tano naswona swi fikelela laha swi nga vaka na nkucetelo wo biha eka vuhlayiseki bya nyama exifundzenombe eka Riphabliki hinkwayo; kumbe b xilaveko lexi tsariweke kunene xo endla tano hi MEC.
Ku yimisiwa swa xinkadyana ku nga va -
a hi ku ya hi xifundzha kumbe swifundza swo karhi kumbe swiphemu swo karhi swa swona kumbe Riphabliki hinkwayo;
b hi ntolovelo kumbe hi ku ya hi mhaka yo karhi; naswona c ka nkarhi wolowo kumbe ku ya hi swilaveko leswi Holobye a nga ta swi veka.
Loko ko tshuka ku ve no yimisiwa swa xinkadyana, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku endla leswi faneleke ku yelana na ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro na swilaveko swin?wana swa le ka Nawu lowu endhawina leyi khumbekaka ku ringanela nkarhi lowu a nga ta vona wu fanerile ku tisa nkucetelo eka xiyenge lexi.
Ku yelana na swikongomelo swa xiyenge-ntsongo xa 3 muofisiri-nkulu wa xifundzha lexi khumbekaka u fanele ku tirhisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a tlhela a tirhisa swipfuneto swin?wana na swin?wana exifundzena hi ku ya hi vuhlayiseki bya nyama leswi a nga vaka a ri na swona.
Loko ku ri leswaku ntirhiso wa mali eka lembe ro karhi hi xifundzha yo karhi kumbe hi ku yimela xifundzha yo karhi hi ku ya hi swikongomelo leswi hlamuseriweke eka xiyenge lexi ku hundza leswi faneleke xikongomelo xexo hi ku ya hi vulawuri bya xifundzha lexi khumbekaka, nkayivelo lowu ta va wu ri kona wu ta hakeriwa hi mali leyi a yi ringanyetile ntirho lowo hi palamente.
Loko xivangelo xa ku yimiswa swa xinkadyana ka ntirho lowu faneleke ku endliwa xi herisiwile, Holobye u fanele ku herisa ku yimisiwa swa xinkadyana ka ntirho lowu faneleke ku endliwa.
Ku yimisa ko dlayiwa ka swifuwo eka ndhawu yo ka yi nga ri silaha na mpfumelelo
 Ku hava munhu loyi a nga ?
a dlayaka xifuwo xihi kumbe ndhawu leyi ku dlayeriwaka eka yona swifuwo;
b pfumelelaka ku dlayiwa ka xifuwo xihi kumbe eka ndhawu yihi kumbe yihi leyi nga ehansi ka vulawuri bya yena, handle ka loko yi ri xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo; kumbe c ku xavisa kumbe ku nyika nyama leswaku yi dyiwa hi vanhu na swifuwo handle ka loko yi dlayiwe exitlhavelweni kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo.
a Xiyenge-ntsongo xa 1 a xi khumbi ku dlayela ku tidyela kumbe swa ndhavuko kumbe swa vukhongeri.
b Ku hava nyama kumbe swo kumiwa eka xifuwo lexi nga dlayiwa hi ku landza leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a swi nga xaviseriwaka munhu wihi na wihi
Ku amukeriwa ka xitirhisiwa xo dlaya ha xona
 (a) Xikombelo so tsarisa ndhawu yo dlayela xi fanele ku yisiwa eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ndlela leyi vekiweke naswona xi ri na mali leyi vekiweke.
b Loko ndhawu ya kona yo dlayela lexi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a yi fambisana na Nawu lowu, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele hi ku ya hi swilaveko leswi faneleke, ku nyika xitifikheti xo tsarisa tanahi xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swihari kumbe swifuwo eka mukomberi.
c Xitifikheti xo tsarisa xi ta va enawino ringana nkarhi lowu vekiweke no hlamuseriwa eka xitifikheti hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, lowu nga ta ka wu nga hundzi ntlhanu wa malembe.
d Xilaveko lexi vekiweke eka ndzimana ya b xi nga ha yelana na ?
i ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro;
ii timhaka tin?wana leti vekiweke; kumbe iii mhaka yin?wana na yin?wanaya ya nkoka leyi tiyisisaka leswaku xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo yi humesa nyama na leswi kumekaka eka nyama leswi nga riki swa nghozi no lulamela ku dyiwa hi vanhu na swifuwo.
Loko a nyiketa xitifikheti xo tsarisela xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele a vekela xiyimo hi ku ya hi ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro a tlhela a kombeta xiyimo lexi vekiweke eka xitifikheti lexi ku vulavuriwaka hi xona.
Xitifikheti xa mpfumelelo lexi nyikiweke kumbe lexi xi tekiwaka xi nyikiwile ku yelana na xitlhavelo hi ku landza xiyenge xa 5 xa Nawu wa Ntivo-rihanyo eka Xitlhavelo wa 1992 Nawu Nomboro ya121 wa 1992 naswona lexi sunguleke ku tirhisiwa loko ku nga si sungula xiyenge lexi, xi tekiwa tana hi xitifikheti xo tsarisa lexi nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1.
Ku tekeriwa kumbe ku heleriwa hi nkarhi ka xitifikheti xo tsarisa.
 Hi ku landza Xiyenge-ntsongo xa muofisiri-nkulu a nga tekela xitifikheti xo tsarisa xa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo loko xitlhavelo kumbe ndhawu ya kona yo dlayela swifuwo ?
a yi nga ha fambelana na swilaveko swihi kumbe swihi leswi a swi ri kona loko xitifikheti xo tsarisa xi nyikiwa:
b yi nga fambisiwi hi ku ya hi ntirho wa xiyimo xa nkoka wa tiko hinkwaro; kumbe c yi nga ha tirhisiwi.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga ka a nga tekeli xitifikheti xo tsarisa handle ka loko a -
a tivisile n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu ya kona yo dlayela swifuwo hi ta xikongomelo xo n?wi tekela na swivangelo swa kona swo endla tano; naswona b a nyikile n?wina nkarhi wo ringanela wo tihlamulela hi tlhelo ra yena ra mhaka kumbe ndhawu ya kona yo dlayela eka nkarhi lowu nga vekiwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Xitifikheti xo tsarisa lexi nyikiweke ku yelana na xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo eka yona xi heleriwa hi nkarhi loko munhu loyi a xi nyikiwe yena a tshika ku va n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo.
Swileriso ku yelana no fambisiwa ka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo
 Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga lerisa n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo ku ?
a Landzelela xiyimo xa nkoka xa tiko hinkwaro.
b Landzelela xiyimo xin?wana na xin?wana lexi vekiweke ku ya hi leswi xitifikheti xa ntsariso xi nga humesisiwa xiswona.
c Tirha kumbe ku yima ku tirha ntirho lowu hlawuriweke eka xileriso, loko ku ri leswaku ku tirha kumbe ku yima ku tirha kwaloko i ka nkoka eka ku kuma kumbe ku tlakusiwa ka swikongomelo swa Nawu lowu; na d Ku yimisiwa ka xinkadyana ka mintirho exitlhavelwenombe edhawina yo dlayela ka yona swifuwo ku fikela loko swiviko swa Nawu lowu kumbe swiletelo hi ku ya hi leswi xitifikheti xo tsarisa xi nga humesisiwa xiswona swi landzeleriwile.
Xileriso lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 ?
a xi nga vula leswaku xilaveko xihi na xihi lexi vuriweke xi fanele ku landzeriwa hi maendlelo na nkarhi lowu boxiweke eka xileriso;
b xi fanele ku va xi tsariwe kunene no nyikiwa n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hi maendlelo lama boxiweke naswona c swa boha ku landzeriwa eka tlhelo ra n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo hambiloko ku ri leswaku hi nkarhi xileriso xi nga nyikwa hi wona a a ri n?wina wa xitlhavelo kumbe a nga ri n?wina wa xona.
a Xileriso xi nga ha lulamisiwa kumbe xi susiwa loko muofisiri-
nkulu wa tiko hinkwaro, endzaku ka vukamberi na vulavisisi byo tala tanahi laha swi nga fanelaka ha kona a eneriseka leswaku swilaveko swa xileriso swi landzeleriwe swinene kumbe swintsongo.
b ku lulamisiwa kumbe ku susiwa loku hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) a ku endli leswaku n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela swifuwo eka yona a nga ha landzeleli swilaveko swin?wana na swin?wana swa Nawu lowu leswi khumbaka yena kumbe xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leyi ku nga ya yena.
c ku lulamisiwa kumbe ku susiwa loku hlamuseriweke eka ndzimana ya a ku fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi ku boxiweke ha yona eka xiyenge-ntsongo xa2 b.
Xikomba-ndlela lexi nyikiweke hi ku ya hi xiyenge xa 17 eka nawu wa Ntivo-Rihanyo eka Xitlhavelo wa 1992 Nawu wa 121 wa 1992 lowu wu tirhiwa hi xihatla ku nga si sungula xiyenge lexi, wu vonawa wu ri xileriso hi ku ya hi xiyenge lexi.
Swiyimo swa nkoka swa tiko:
 Swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro leswi landzelaka swi ta tirhisiwa eka switlhavelo hinkwaswo swo dlayela ka swona swifuwo:
a Ndhawu yo dlayela ka yona yi nga tsarisiwa ntsena tana hi xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo loko yi fambelana na swilaveko leswi vekiweke ku yelana na swilaveko swa muako, vufambisi bya swa Ntivo-rihanyu na timhaka leti fambelanaka na swona;
b n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo u fanele ku lulamisela ta vukamberi bya nyama eka xitlhavelo xalexo kumbe ndhawu yaleyo yo dlayela eka yona swifuwo;
c Vukamberi bya nyama wu nga edliwa ntsena hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha? munhu kumbe nhlangano lowu nyikiweke mpfumelelo wo endla tano, lowu nga ta endla ntirho lowu handle ko pfunana na xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
d munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c u fanele ku va a ri dokodela wa nyama, muthekinaxiyena wa rihanyo ra swifuwo kumbe munhu un?wana loyi a dyondzeleke ku tirha ntirho lowu tana hilaha swi nga ta va swi vekiwe ha kona;
e Xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo yi fanele ku fambisiwa hi ndlela leyi vekiweke ya swilaveko swa ntirho wa swa rihanyo;
f un?wana na un?wana loyi a nga va ka exitlhavelwenombe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo u fanele ku landzelela swilaveko swa ntirho wa rihanyo leswi vekiweke;
g mati lama tirhisiwaka exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo ya fanele ku fambelana na xiyimo lexi vekiweke;
h xifuwo lexi tisiweke eku dlayiwena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo, xi fanele ku khomiwa hi ndlela ya vumunhu loko xi khandziyisiwa, xi fambisiwa, xi chichiwa, xi rhurheriwa, xi endliwa leswaku xi nga ha koti ku famba na loko xi dlayiwa tana hi leswi vekiweke hi ku ya hi swilaveko swa Nawu wa ku sirhelela swifuwo wa 1962 Nawu wa 71 wa 1962;
i ku hava xifuwo lexi feke kumbe xifuwo lexi karhatiwaka hi xiyimo lexi nga endlaka leswaku nyama ya xona yi kumeka yi nga lulamelangi ku dyiwa hi vanhu na hi swifuwo xi nga tisiwaka exitlhavelwenombe eka ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo ku ta dlayiwa;
j xifuwo lexi tisiweke ku ta dlayiwa xi fanele ku kamberiwa hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c naswona xi fanele ku fambisiwa na vuxokoxoko bya vun?wina bya xona.
k xifuwo lexi tisiweke ku ta dlayiwa ku ya hi xikimu xa rihanyo hi tlhelo ra Nawu wa Mavabyi ya Xifuwo wa 1984 Nawu wa 35 wa 1984 xi nga amukeriwa ntsena leswaku xi dlayiwa loko xifuwo xa kona xi fambelana na swilaveko leswi boxiweke eka xikimi lexi ku vulavuriwaka hi xona;
l Munhu un?wana na un?wana loyi a ehleketelelaka leswaku xifuwo xi nga va xikhomiwe hi vuvabyi bya swifuwo lebyi nga ehanasi ka vulawuri tana hi leswi hlamuseweriweke eka Nawu wa Mavabyi ya Xifuwo wa 1984 Nawu wa 35 wa 1984 u fanele ku hundzisela hi xihatla ku ehleketela ka yena eka dokodela wa swiharhi loyi a thoriweke eka Ndzawulo kumbe eka xifundzha;
m Leswi kumeka eka nyama kumbe eka xifuwo swi fanele ku kamberiwa, swi funghiwa no tirhiwa hi mfanelo hi ku landza laha ku vekiweke hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya c ;
n Nyama yi nga susiwa ntsena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo loko yi funghiwe hi mfanelo na loko endlelo ro susa nyama ya kona ri nga ta endla leswaku nyama yi sala yi nga hlayisekangi no lulalama ku dyiwa hi vanhu kumbe swifuwo;
o N?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo u fanele ku hlayisa mapapila ya lomu ku tsaleriweke kona hinkwaswo leswi vekiweke swa milawu ku yelana na nhlayo ya swifuwo leswi dlayiweke, lomu swifuwo leswi swi tumbulukeke kona, vuxokoxoko bya ku kamberiwa loku endliweke loko swa ha hanya no hlahluviwa loku endliweke loko se swi dlayiwile na lomu swikumiwaka swona swifuwo na nyama swi heleke kona, na swona loko swo tshuka swi endlekile leswaku mahungu lama ya laviwa hi munhu loyi a hlamuseriweke eka ndzimana ya 3 u fanele ku ya kuma;
p N?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo loyi a nga na switirhisiwa leswivekiweke swa laborotari, u fanele ku endla leswaku swa fikeleleka hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, munhu loyi a nga na mpfumelelo na nhlangano lowu nyikiweke ntirho lowu.
q Ku tirhisiwa, ku tirhisa na vukona bya swilo leswi vekiweke swo fana na mirhi na masalela eka nyama na le ka swikumiwa swa xifuwo swi fanele ku hloriwa swi kumeka no vekiwa tihlo hi ku ya maendlo lama vekiweke hi nawu, r Ku tshungula, ku susa kumbe ku cukumetiwa ka swilo leswi nga lavekiki kumbe leswi tshimbisiweke ku fanele ku endliwa hi ku landzelela maendlelo lama vekiweke hi ku ya hi nawu; naswona.
s Swifuwo swi nga ka swi nga dlayeriwi ku endlela vulavisisisi handle ka loko xikombelo xa ku endla vulavisisi xi yisiwile no pfumeleriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tirha ntirho wun?wana na wun?wana lowu faneleke naswona wa nkoka eka ku humelerisa hi mfanelo swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro.
Holobye a nga nyika mpfumelelo wa ku tluriwa ka xiyimo xa nkoka xa tiko hinkwaro hikokwalaho ko va ku ri na swivangelo swo karhi leswi a nga swi hlawulaka endzhaku ko burisana na MEC wa xifundzha lexi khumbekaka hi ku ya hi ?
a ndhawu yo karhi;
b xiyimo xo karhi xa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
d munhu kumbe xiyenge kumbe ntlawa wa vanhu vo karhi; na e rixaka ro karhi ra xifuwo.
Swikimi swa vuhlayiseki bya nyama
 Holobye a nga sungula xikimu xo antswisa vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa swo huma eka swifuwo hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete.
a Holobye a nga sungula Swikimi swo hambana-hambana ku yelana na tinxaka to hambana-hambana ta swifuwo na swiyenge swo hambana-hambana swa vanhu hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa .
b Holobye a nga endla xikimu xihi kumbe xihi lexi nga tirhisiwaka eka Riphabliki hinkwayo kumbe eka tindhawu to hambana-hambana ta Riphabliki, kumbe eka xifundzha yo karhi kumbe xiphemu xo hlawuleka xa ndhawu ya kona.
Xikimu xi nga ha sunguleriwa ku ?
a antswiswa maendlelo ya vuhlayiseki bya nyama;
b endla vulavisisi;
c letela eka timhaka ta vuhlayiseki bya nyama na vuhlayiseki bya swikumiwa leswi humaka eka nyama;
d vulavisisi eka mavabyi lama kumekaku eka swakudya.
e Yisa emahlwena endlelo ra ntivo-rihanyo;
f Kuma leswaku nyama na swikumiwa swa le ka xifuwo swi tumbuluke kwihi;
g Veka tihlo eka masalela ya nyama na swikumiwa leswi humaka eka nyama;
h Vukona no fikeleleka ka switirhisiwa swa ntirho-rihanyo eka nyama;
i Ku hlahluviwa ka switirhisiwa swa ntirho-rihanyo; kumbe j Mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga ya nkoka kumbe leyi nga tirhisiwaka ku fikelela no yisa emahlwena swikonngomelo swa Nawu lowu.
Xitiviso lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele -
a ku veka erivalena swikongomelo swa xikimu;
b ku veka erivalena tinxaka ta swifuwo na mitlawa ya vanhu ku katsa na tindhawu leti xikimu xi khumbaka tona;
c ku boxa swikambelo leswi nyama na swikumiwa leswi humaka eka swifuwo leswi khumbekaka leswaku va ta kota ku vona leswaku swilaveko swa swikongomelo swa xikimu swi fikeleriwa ku fika kwihi;
d ku hlamusela ndlela leyi swikambelo leswi hlamuseriweke eka ndzimana ya c swi faneleke ku twisisiwa ha kona;
e ku hlamusela ndlela leyi swifuwo swi faneleke ku khomiwa hi yona, ku hlayisiwa, na ndlela leyi nyama na swikumiwa swo huma eka xifuwo swi faneleke ku cukumetiwa ha yona;
f ku boxa swilaveko swo va un?wana wa lava khumbekaka eka xikimu;
g ku hlamusela ndlela leyi munhu loyi a nga na xikongomelo xo va exikimina a faneleke ku endlisa xiswona xikombelo xo amukeriwa; vuxokoxoko bya yena byi tsariwa eka xikombelo na xiyimo lexi xikombelo xi nga aleriwaka hi xona;
h ku boxa ndlela leyi munhu a nga vaka exikin?wina hi yona;
i ku boxa tinxaka ta swifuwo, tinxaka ta tinyama na tinxaka ta swikumiwa swa le ka xifuwo leswi xikimu xi khumbaka swona;
j ku boxa swiyimo leswi ku va exikin?wina swi nga herisaka xiswona kumbe ku heleriwa hi nkarhi;
k ku veka erivalena vuxokoxoko lebyi faneleke ku tsariwa bya vanhu lava tsarisiweke eka xikimu;
l ku boxa switirhisiwa leswi munhu loyi a nge le xikin?wina a feneleke ku va na swona leswaku a ta swi tirhisa loko a endla swikambelo leswi lavekaka, kumbe eka ntirho wun?wana na wun?wana lowu nga ta yisa swikongomelo swa xikimu emahlwena;
m ku veka erivalena mimfungho leyi swifuwo swikumiwa swa le ka nyama na swifuwo swi faneleke ku funghiwa hi yona eka xikimu xexo;
n ku boxa ndlela leyi swifuwo, mintsumbi ya swifuwo kumbe swiharhi, swikumiwa swa le ka nyama na swifuwo leswi fambelanaka na swilaveko swa xikimu swi faneleke ku tsariwa ha kona eka xitifikheti, ku ya swilaveko swa xikimu na swiyimo leswi ku tshimbisiwaka ku tirhisiwa ka xitifikheti xa kona ku faneleke ku va ha kona;
o ku boxa swiyimo leswi xikimu xi nga ta tirhisa xiswona eka xiyenge xo karhi xa vanhu, endhawina yo karhi kumbe eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo karhi yo dlayela eka yona swifuwo, no veka swilaveko swo karhi leswi feneleke ku landzeleriwa;
p ku boxa leswaku hi swihi swinawana swa xikimu leswi bohaka munhu loyi a tsariweke exikin?wina xa kona;
q ku veka erivalena timali to hakelela mintirho leyi tirhiweke ku ya hi xikimu;
r ku boxa mintirho yin?wana leyi faneleke ku tirhiwa hi vanhu vo karhi kumbe va-ofisiri hi ku ya hi xikimu; na s ku nyika nkarhi eka mhaka yin?wana na yin?wana leyi nga va ka ya nkoka kumbe leyi nga tirhisiwaka ku yisa emahlwena ka swikongomelo swa xikimu.
Holobye a nga ha vula leswaku ku va kona exikin?wina xo karhi swa boha exifundzena lexi khumbekaka kumbe eka xiphemu xo karhi xa xona endzhaku ko burisana na MEC ya xifundzha hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete.
Xikimu lexi eka xona ku nga pfunawaka vanhu laha va nga eka xona hi ntlhelo ra swa timali hi mfumo wa tiko xi nga sunguriwa ntsena loko ku vile na mpfumelo wo huma eka Holobye wa Timali.
Xipimelo eku xaveni nyama ematikwena mambe
 (a) ku hava munhu loyi a nga tisaka nyama yihi kumbe yihi yi huma ematikwena mambe laha Riphabliki handle ka mpfumelelo wo huma eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
c ndzimana ya a a yi khumbi nyama leyi humaka ematikwena mambe hi xikongomelo lexi vekiweke kumbe ku fikelela ntikelo lowu vekiweke.
Xikombelo xa mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe xi fanele ku endliwa hi ndlela leyi vekiweke no va xi fambisiwa xikan?we na mali leyi vekiweke.
Mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe wu nga nyikiwa hi ku landza swilaveko leswi nga boxiwaka no vekiwa erivalena hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ku landza mpfumelelo wa kona.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwano a nga yimisa swa xinkadyana kumbe ku tekela ra makumu mpfumelelo wun?wana na wun?wana, kumbe a engetela swilaveko swin?wana kumbe a veka swilaveko swintshwa eka mpfumelelo lowu nyikiweke hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 1a ku endlela ku tsakisa tiko hinkwaro.
a wu nga nyikiwa ntsena ku yelana na nyama leyi kumekaka endhawina leyi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi ku tirhisa xitiviso eka Gazete;
b wu fanele ku kumiwa hi munhu loyi a kumaka nyama ematikwena mambe ku nga se fika ndzhwalo wa yena laha Riphabliki; naswona c mpfumelelo wa kona wu tirhela ndzhwalo wun?we ntsena, handle ka loko wu hlamusela hi ndlela yin?wana.
Nyama yo huma ematikwena mambe leyi kumeriweke mpfumelelo wo va yi huma ematikwena mambe yi nghena etikwena leri ?
a yi nga nghenasiwa eRiphabliki hi ndhawu yo nghena hi yona leyi boxiweke eka mpfumelelo;
b yi nga nghenasiwa ntsena eka nkarhi lowu vekiweke eka mpfumelelo c yi nga chichiwa ntsena endhawina yo nghena hi yona loko swilaveko hinkwaswo leswi vekiweke eka mpfumelelo swi fikeleriwile;
d yi fanele ku vekiwa hi ndlela leyi bohiwe endhawina leyi pfumeleriweke hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro ku kondza maendlelo hinkwawo ya swa vudokodela bya swiharhi lama bohiweke na mintirho yin?wana na yin?wana leyi bohiweke yi endliwile naswona e yi fanele ku pfumeleriwa ku kamberiwa, ku tekiwa yin?wana ya yona yi hloriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a swi tiva leswaku ku na nyama leyi tisiwaka eRiphabliki hi ndlela leyi nga fambelanaki na swilaveko swa Nawu lowu kumbe mpfumelelo wo kuma nyama ematikwena mambe, a nga lerisa leswaku nyama ya kona kumbe xiphemu xa yona xi nga chichiwi handle ka mpfumelelo lowu a nga wu tsala kunene kumbe leswaku yi ta chichiwa ntsena endzhaku ka swilaveko swo karhi leswi nga ta va swi fanerile.
Ku hava munhu loyi a nga susaka nyama leyi vekiweke endhawina yo karhi leyi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 6d handle ka loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a pfumelele ku susiwa kwaloko.
Xitifikheti xo tisa nyama yo huma ematikwena mambe lexi kumekeke hi ku landza xiyenge xa 141a xa Nawu wa Ntirho-rihanyo eka Switlhavelo wa 1992 Nawu wa nomboro 121 wa 1992, naswona lexi a xi tirhisiwa ku nga si sungula ku tirhisiwa ka xiyenge lexi xi tekiwa xi ri mpfumelelo wo tisa nyama yo huma ematikwena mambe lowu humesiweke hi ku landza xiyenge ntsongo xa 1a.
Xipimelo eku xaviseleni matiko mambe nyama
 Hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa a ku na munhu loyi a nga humesaka nyama ya laha Riphabliki yi ya ematikwena mambe handle ka loko ?
a xifuwo lexi nyama ya kona yi kumekeke eka xona xi dlayiwe eka xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo leyi pfumeleriweke ku endla tano hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro tanahi hi xitlhavelo xo dlayela swo yisiwa ematikwena mambe;
b nyama ya kona yi kamberiwile, ku tekiwa yin?wana ya yona yi hloriwa;
c mali leyi faneleke ku hakeriwa yi humesiwile;
d swiyimo swa nkoka swa tiko hinkwaro swi landzeleriwile tana hi laha swi vekiweke ha kona ku yelana no dlaya swifuwo no lamuriwa ka nyama xikan?we na swilaveko swo engeteleriwa hi muofisiri-nkulu wa tiko;
e muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u humesile xitifikheti tana hi laha swi lavakaka ha kona hi nawu eka tiko leri amukelaka swo huma etikwena rimbe; na f nchumu lowu nyama leyi faneleke ku yisiwa etikwena rimbe yi rhwariwaka hi wona wu fanele ku va wu pfumeriwile hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro hi nkarhi wo wu khandziyisa tana hi laha swi faneleke ku va yi tsariwile eka xitifikheti lexi hlamuseriweke eka ndzimana ya e.
Swiyenge swa 8 na 9 swi tirha no cinca loku faneleke eka xikombelo xa mpfumelelo lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1a.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kambela tindhawu to xekelela, ku susiwa ka marhambu, ku hlanganasela; vuhandzuri kumbe vutirheli bya xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo leswi yisiwaka ematikwena mambe.
Xikombelo xa xitifikheti lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1e xi fanele ku endliwa eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro nyama leyi lavaka ku humesiwa laha Riphabliki yi nga se humesiwa, kumbe loko lowu faneleke etikwena leri amukelaka nyama yaleyo ri lava leswaku swifuwo swi kamberiwa swa ha hanya, swi nga si dlayiwa.
Loko nawu lowu faneleke lowu hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 1e wu lava xitifikheti xa vumbhona byo landzela swilaveko, xikombelo xa xitifikheti lexi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xexo xi fanele ku heleketiwa hi papila ra ku pfumelela ku amukeriwa ka nyama yaleyo etikwena rero.
Xiyenge-ntsongo 1a, b, c, e na 1 a swi khumbi ku humesiwa ka nyma yi yisiwa eka tiko leri nga hava swi tshimbiso eka ku amukeriwa ka nyama yi huma ematikwena mambe.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga tshimbisa ku humesiwa ka nyama yi yisiwa ematikwena mambe loko ?
a nyama ya kona yi ehleketeleriwa ku va yi nga lulamelangi ku dyiwa hi vanhu;
b ku humesiwa ka nyama kwaloko yi yisiwa etikwena rin?wana ku nga va na khombo eka swifuwo leswi nga etikwena leri nyama yi yisiwaka eka rona; kumbe c swi nga koteki ku nyika vumbhona bya leswaku swilaveko leswi hlamuseriweke eka xiyenge-ntsongo xa 5 swi fikeleriwile.
Ku kambela ka nkarhi na nkarhi
 Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nghena exitlhavelwenombe endhawina yo dlayela eka yona swifuwo hi nkarhi wa tiawara to tirha ku endlela ku-
a kambela ntirho wun?wana na wun?wana kumbe swendlo leswi endliwaka exitlhavelwenombe ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo;
b byela n?wino humesa leswi tsariweke, buku kumbe papila rihi kumbe rihi leri yelanaka na xitlhavelo kumbe ndhawu leyi yo dlayela swifuwo lesweku a ta swi kambela kumbe hi xikongomelo xo kuma tikhopi ta swona kumbe swiphemu swo huma eka swona; na c ku kambela, ku teka swintsanana swi hloriwa leswi humaka eka xifuwo, swikumiwa swa le ka nyama kumbe swifuwo.
Muofisiri-nkulu kumbe loyi a nga vaka a n?wi hlawurile ku tirha ntirho lowo tana hi leswi swi nga ta va swi yimise xiswona, a nga boheka ku humesa vumbhona byo komba leswaku hi yena mana na xiyimo xa yena hi tlhelo ra nawu loko a komberiwa ku endla tano hi n?wina wa xitlhavelo kumbe ndhawu yo dlayela ka yona swifuwo leyi khumbekaka.
Ku nghena no secha tindhawu
 Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, hi ku va na mpfumelelo wa papila ra nawu leri a nga ri kuma ku ya hi xiyenge-ntsongo xa -
a ku va a kota ku kuma vumbhona a nga nghena eka ndhawu yihi na yihi leyi a nga no tshemba ka leswaku ku no tluriwa ka Nawu lowu ku yelana na xikimu, xitshimbiso, vulawuri kumbe xileriso xihi na xihi;
b a nga lerisa n?winombe munhu loyi a thoriweke endhawina yaleyo ?
i ku tisa buku, laha ku tsaleriweke kumbe tsalwa rihi na rihi leri kongomaneke na ndzavisiso naswona leri n?wihi kumbe munhu loyi a nga na rona kumbe leri nga ehansi ka vulawuri bya munhu loyi kumbe n?wina;
ii ku nyiketa mahungu lama a nga na wona ku yelana na mhaka leyi nga le ku lavisisiwena; a tlhela iii a pfuneta muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro tana hi laha a nga ta komberiwa ha kona leswaku a ta kota ku tirha ntirho wa yena ku ya hi Nawu lowu;
c a nga kambela buku, leswi tsariweke kumbe tsalwa rihi na rihi no endla tikhopi ta rona kumbe mitshaho eka rona;
d a nga hlahluva xifuwo, nyama, swo kumiwa eka swiharhi, switirhisiwa kumbe swin?wana na swin?wana leswi kumekaka endhawina yaleyo;
e a nga teka swiphemunyana swa xifuwo, nyama kumbe leswi kumekaka eha xifuwo, switirhisiwa kumbe swin?wana na swin?wana leswi tirhisiweke kumbe leswi ku nga na xikongomelo xo swi tirhisa ku tirha nyama a swi hlola, a swi kambela, a swi xopaxopa; a swi veka hi mintlawa ku ya hi swiphemunyana swa kona;
f a nga teka xin?wana na xin?wana lexi kumekeke endhawina leyi loko xi fanele ku tekiwa kumbe a xi tshika kwala ndhawina yaleyo, a tlhela loko a vona swi fanerile a fambisa xikan?we na mfungho wo tivisa hi wona kumbe xo pfala hi xona na nchumu lowu swi nga vekiwa eka wona, kambe eka munhu loyi a nga tekeriwa buku, leswi tsariweke kumbe tsalwa, a nga ha lerisiwa ku endla tikhopi ta leswi boxiweke kumbe mintshaho hi mali ya yena n?wina na swona ehansi ka vulawuri bya muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
Papila ra nawu leri a nga ri kuma ku ya hi mpfumelelo leri ku kongomisiweke eka rona eka xiyenge-ntsongo xa 1 ri fanele ku va ri nyiketiwe hi muavanyisi wa Khoto-nkulu kumbe hi magisitarata loyi a tirhelaka eka ndhawu leyi ku vulavuriwaka hi yona yi nga le ka yona, naswona ri nga nyiketiwa ntsena loko swi languteka onge ku na vumbhona lebyi nyiketiweke endzhaku ku fungha leswaku i ntiyiso kumbe endzhaku ko kuma leswaku hakunene mhaka leyi soriwaka yi nga endleka endhawina leyi naswona mhaka leyi kongomisiweke eka tsalwa kumbe nchumu lowu ku kongomisiweke eka wona eka xiyenge-ntsongo xa 1 ya kumeka endhawina leyi naswona swi fanele ku vekiwa erivalena leswaku hi yihi milawu leyi boxiweke eka xiyenge-ntsongo xexo leyi faneleke ku endliwa hi munhu loyi papila ra nawu ri nyikiwaka yena.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro loyi a nyiketaka papila ra nawu hi ku ya hi xiyenge lexi u fenele ku hatla a titivisa eka munhu a nga loyi a nga si lawulaka ndhawu leyo sungula ntirho wa yena wo n?wi vona nandzu, loko munhu yoloye a ri kona, u fanele ku nyikiwa khopi ya papila ra nawu, kumbe loko a nga ri kona, khopi ya kona yi fanele ku namarhetiwa endhawina leyi ri nga ta vonakala hi ku olova endhawina yaleyo.
a Muofisiri-nkulu a nga ka a nga nghenombe ku secha ndhawu handle ka loko se a hlamuserile swi twala xikongomelo xa yena xo kombela ku amukeriwa endhawina yaleyo naswona a va a tivisile xikongomelo xa yena xo lava ku nghena handle ka loko a hleketelela leswaku tsalwa kumbe nchumu wihi na wihi wu nga onhiwa loko o rhanga hi ku kombela ku amukeriwa naswona xikongomelo xexo xi fanele ku tivisiwa emasungulwena.
a loko muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro loyi a nga na papila ra nawu leri a ri kumeke ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 2 leri n?wi pfumelelaka ku secha a nghena kumbe a secha ndhawu yihi na yihi, a nga tirhisa matimba yalamo tana hi loko a swi vona swi fanerile ku kota ku hlula ku dzidzihala loko a nga hlanganaka na kona a lava ku nghena kumbe ku secha.
b ku nghena no secha kwihi kumbe kwihi hi ku landza xiyenge lexi ku nga endliwa ntsena na nhlikanhi handle ka loko ku endla na vusiku swi vonawa swi fanerile no va na nkoka.
Papila ra nawu leri hlamuseriweke eka xiyenge lexi ri nga humesiwa siku rihi na rihi naswona ri le nawino fikela loko ?
a ri tirhisiwile:
b ri herisiwile hi munhu loyi a ri humeseke, kumbe loko munhu yoloye a nga ri kona, hi munhu un?wana na un?wana loyi a nga na mpfumlelo wo fana na wa loyi un?wna:
c n?wheti yin?we yi herile ku sukela hi siku leri papila ra nawu ri nga humesiwa ha rona: kumbe d xikongomelo xo humesiwa ka papila ra nawu xi nga ha ri kona, kumbe xin?wana na xin?wana lexi nga ta humelela ku sungula.
Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga nghena endhawina yin?wana na yin?wana a nga ri na papila ra nawu ehandle ka le mutina wa munhu, a secha, a teka na ku susa tsalwa kumbe nchumu lowu ku kongomisiweke eka wona eka xiyenge-ntsongo xa 1 Loko ?
a munhu loyi a nga na vuswikoti byo endla tano a pfumelelana no nghena, ku secha, ku teka ku susa kwaloko; kumbe b ku ri swivangelo leswi ringaneke ku tshemba leswaku papila rero ra nawu a ri ta humesiwa hi ku landza xiyenge-ntsongo xa 2 na leswaku ku hlwela ku kuma papila reno ra nawu swi nga endla leswaku loko ri kala ri ya kumeka ri nga ha pfuna nchumu.
loko hi nkarhi wo tirhisa papila ra nawu kumbe hi nkarhi wo secha hi ku landza leswi nga eka xiyenge lexi, munhu a vula leswaku tsalwa leri kumekeke ku yelana kumbe endhawina leyi ku vulavuriwaka hi yona ri na mahungu ya nkoka naswona a ala leswaku ri kamberiwa, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro a nga kombela Mutsarisi wa Khoto-nkulu leyi yi nga na vulawuri kumbe loyi a rhumiweke hi Mutsarisi ku fambisa swin?we no susa tsalwa na kona leswaku ri ya evuhlayiselweno fikela loko khoto ya nawu wa vuswikoti yi humesa xileriso ku yelana na leswaku mahungu ya tsalwa lero i ya nkoka kumbe a hi ya nkoka.
a Hi ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 9 muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u hinkwaro u fanele ku fikisa xin?wana na xin?wana lexi tekiweke hi ku landza swiyenge-ntsongo swa na handle ko dya nkarhi eka phorisa leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 30 xa Nawu wa Maendlelo wa Vugevenge wa 1997 (Nawu wa 51 wa 1997) loyi a faneleke ku tirhana no cukumeta nchumu lowu tekiweke hi ku landza leswi vuriwaka eka Ndzima ya 2 ya nawu wolowo.
b Loko phorisa ri tirha hi ku ya hi xiyenge xa 30 a kumbe b xa
Nawu wa Maendlelo wa Vugevenga wa 1997 (Nawu wa 51 wa 1997) ku yelana na nchumu lowu hlamuseriwaka eka ndzimana ya (a), wu fanele ku endla tano endzhaku ko burisana na muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro.
a Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u sala na vulawuri ehenhla ka na vun?wina bya nyama yihi na yihi leyi ku ehleketeleriwaka swinene leswaku a yi ringanelangi hi ku dyiwa hi vanhu kumbe swifuwo, na swikumiwa swa le ka swifuwo leswi nga ehleketeriwaka hi ndlela yo fana na leyi vuriweke yo va swi nga ringanelangi ku dyiwa.
b Muofisiri-nkulu a nga cukumeta nyama kumbe swikumiwa swa le ka swifuwo swihi na swihi leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya a.
b Loko nyama kumbe swikumiwa swa le ka swifuwo swi nga si cukumetiwa ku ya hi ndzimana ya b, muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro u fanele ku endla leswaku phorisa ri swi vona leswaku ri ta endla ndzavisiso tana hi laha ri nga swi vonaka swi fanerile.
Xihundla
 Ku hava munhu loyi a nga boxaka mahungu lama yelanaka na munhu wihi na wihi na leswi kumiweke hi yena loko a ri karhi a tirha wa yena hi ku ya hi Nawu lowu handle ka loko ?
a swo tshuka swi fanerile ku tirhisa Nawu lowu;
b ku ri na xikongomelo xo fikelela endlelo ra nawu ehansi ka Nawu lowu:
c swo tshuka swi fanele ku endliwa tano hi khoto leyi nga na vuswikoti byo endla tano:
d Holobye a nyika mpfumelelo wa leswaku ku endliwa tano leswaku tiko hinkwaro ri ta swi tiva:
e Ku lava ku fikelela leswaku ku landzeleriwa nawu lowu khumbaka ku fikeleriwa ka mahungu.
Swivilelo
 Munhu un?wana na un?wana loyi a nga twaka onge u tshikeleriwile hi xiboho xa muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho wo endla tano, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu loyi a nga na mpfumelelo wo endla tano, a nga endla xivilelo ku yelana na xiboho xexo eka Holobye kumbe MEC wa xifundzha lexi khumbekaka ku ya hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona.
xivilelo lexi ku kongomisiweke eka xona eka xiyenge-ntsongo xa 1 xi fanele ku endliwa hi ndlela leyi vekiweke, hi nkarhi lowu vekiweke, na mali leyi vekiweke yi fanele ku hakeriwa.
a Holobye kumbe MEC, tana hi un?we kumbe va-ofisina va xiyimo xa le henhla vo tiyimela hi voxe leswaku va endla ndzavisiso no nyika xiviko ku yelana na xivilelo.
c Muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho lowo, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu loyi a nga na mpfumelelo loyi a endleke xiboho lexo na muvileri va nga humelela kumbe va komberiwa ku humelela eka ndzavisiso lowu ku kongomisiweke eka wona eka ndzimana ya a ku endlela leswaku va ta twiwa kumbe ku vutisiwa, naswona va na mpfumelelo wo tikumela vuyimeri bya nawu.
a Holobye kumbe MEC tana hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri xiswona a nga tiyisisa, a veka etlhelo kumbe a lulamisa xiboho kumbe a humesa xileriso ku yelana na leswi a nga ta vona swi fanerile endzhaku ka ku xiya xiviko na matsalwa lama fambelanaka na xivilelo xa kona.
b loko Holobye kumbe MEC, tana hi leswi xiyimo xi nga ta va xi ri hi xiswona a veka etlhelo xiboho lexi ku nga nhlokomhaka ya xivilelo kumbe a xi lulamisa xi va leswi laviwaka hi muvileri, mali leyi ku kongomisiweke eka yona eka xiyenge-ntsongo xa 2 yi fanele ku tlheriseriwa eka muvileri loyi a khumbekaka.
Swihoxo na swigwevo
 Munhu u endla xihoxo loko a ?
a tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela leswi nga eka xiyenge xa 7, 13 1a, 13 5, 13 5, 13 6, 13 8, 14 1, 14 7 kumbe 17:
b tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela xilaveko lexi vekiweke ku ya hi xiyenge xa 8 1b, 13 3 01 13 7:
c ala kumbe a tsandzeka ku landzelela xileriso lexi humesiweke ehansi ka xiyenge xa 10 1;
d tlula kumbe a tsandzeka ku landzela xiyimo xa nkoka xa mimpimo ya tiko hinkwaro leyi faneleke;
e sivela kumbe a kavanyeta muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, muofisiri loyi a hlamuseriwaka eka xiyenge xa 31ai kumbe munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo eka ku tirhisa matimba man?wana na man?wana kumbe ku endla ntirho wihi na wihi eka Nawu lowu, kumbe a ala kumbe a tsandzeka ku landzelela xileriso lexi ku kongomiweke eka xona eka xiyenge xa 161b;
f loko a ri exikin?wina a tlula kumbe a tsandzeka ku landzelela xinawana xihi na xihi eka xikimu xexo;
g onha, kumbe ku onhetela kumbe hi ndlela yin?wana a khoma-khoma xiphemunyana lexi tekeriweke ku endla ndzavisiso ku ya hi xiyenge xa 161e;
h ala kumbe a tsandzeka ku nyika mahungu lama komberiweke ku ya hi xiyenge xa 161bii kumbe a nyika mahungu ya vuxisi kumbe lama lahlekisaka, a ri karhi a swi tiva leswaku i vunwa kumbe ya lahlekisa:
i cinca kumbe a titsalela papila ra pfumelelo, xitifikheti, mpfumelelo wihi na wihi ku ya hi leswi hlamuseirweke eka Nawu lowu:
j ku endlela ku tlula swinawana leswi nga eka Nawu lowu, tirhisa tsalwa leri nga cinciwa kumbe ro tiendlela:
k xavisa, susa kumbe a khoma-khoma xifuwo, nyama, swo kumiwa eka xifuwo, minchumu, buku, swo tsariwa kumbe tsalwa rihi na rihi leri tekiweke hi ku ya hi xiyenge xa 16, kumbe a khoma-khoma mfungho wo titivisa kumbe xo pfala hi xona lexi hlanganasiweke kumbe ku vekiwa eka nchumu wo rhwala hi wona ku ya hi xiyenge xexo;
l tirhisa vuxisi eka emahlwena ka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri-nkulu wa xifundzha, munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo kumbe nhlangano lowu nyikiweke ntirho wolowo; kumbe:
m a endla tsalwa kumbe a endla leswaku ku endliwa tsalwa leri ri endleriweke ku languteka onge i papila ra mpfumelelo, xitifikheti, mpfumelelo kumbe tsalwa rin?wana leri nga humesiwa hi ku ya hi Nawu lowu.
Munhu un?wana na un?wana loyi a kumiwaka a ri na nandzu hi ku ya hi Nawu lowu u ?
a faneriwe hi ku hakerisiwa mali yo karhi kumbe a pfaleriwa ekhotswena nkarhi wo va wu nga tluli malembe mambirhi kumbe hi vumbirhi bya swona loko wu ri nandzu wa yena wo sungula; naswona b eka nandzu wa vumbirhi kumbe swigwevo leswi nga ta landzela, hambi i swa nandzu wolowo kumbe swa nandzu wun?wana lowu ku kongomisiweke eka wona ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 1, u ta hakerisiwa mali kumbe a pfaleriwa ekhotswena nkarhi wo va wu nga tluli mune wa malembe kumbe hi vumbirhi bya swona.
Handle ka loko va na swin?wana swo hambana na leswi kumekaka eka nawu wihi na wihi, khoto ya magisitarata hi yona yi nga na vuswikoti byo nyika xigwevo xihi na xihi lexi vekiweke eka Nawu lowu.
Ku lahlekeriwa
Khoto leyi kumaka munhu wihi na wihi a ri na nandzu hi ku ya hi Nawu lowu, yi nga ku loko yi komberiwa hi muchuchisi wa tiko, yi engetela eka nkhavi wihi na wihi lowu nyikiweke ku yelana na nandzu wolowo, hi ku lerisa leswaku nyama, xifuwo, swo kumiwa eka swifuwo, tsalwa, buku kumbe swihi na swihi leswi tsariweke leswi nga va nhloko-mhaka ya xigwevo xa munhu yoloye, swi n?wi lahlekela emavokwena ya Mfumo.
Eka ku vonawa nandzu kwihi na kwihi ka Nawu lowu ?
a nyama, swo kumiwa eka nyama kumbe minchumu leyi kumiweke eka swiphemunyana swa nyama leswi tirhiseriweke ndzavisiso hi ku lava ku vona loko ku tluriwe swinawana swa Nawu lowu, swi fanele ku tekiwa swi ri na swihlawulekisi swo fana na swa lowu swi tekiweke kona, handle ka loko va na vumbhona lebyi kanetaka leswi kumekeke; naswona b tsalwa rihi na rihi leri tekiwaka ri sayinawile hi muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, nhlangano lowu nyikiweke ntirho wolowo, muofisiri-nkulu wa xifundzha kumbe munhu tsalwa leri hi ntiyiso i khopi ya tsalwa-nene leri mhaka yo vonawa nandzu yi nga na vuxaka na rona, ri pfumeleriwile ku tirhisiwa tana hi vumbhona ekhoto yihi na yihi.
Milawu
 Holobye a nga endla milawu ku yelana na ?
a mhaka yihi na yihi leyi hi ku ya hi Nawu lowu yi faneleke kumbe yi pfumeleriweke ku vekiwa;
b swilaveko leswi faneleke ku fikeleriwa hi tindhawu to dlayela swifuwo hi ku landza matsariselo ku yelana na Nawu lowu;
c ku dlaya swifuwo loko munhu a lava ku tidyela no endlela swa vukhongeri na swa ndhavuko;
d mali leyi faneleke ku hakeriwa loko xifuwo, nyama kumbe leswi kumiwaka eka xifuwo swi kamberiwa hi muofisiri hi ku ya hi Nawu lowu;
e eku hlayisiwa ka leswi tsariweke no humesiwa ka swa mithelo ku yelana na mhaka yihi na yihi leyi khumbaka switlhavelo kumbe tindhawu to dlayela eka tona swifuwo, swifuwo leswi tisiwaka eswitlhavelwenombe tindhawu teto to dlayela eka tona swifuwo na nyama xikan?we na leswi kumiwaka eka swifuwo sweswo;
f ku tekiwa ka swiphemunyana swa nyama ku endlela ndzavisiso, ku kambela, ku hlola no xopaxopela swiphemunyana sweswo hi ku ya hi Nawu lowu;
g maendlelo na nkarhi lowu vekeriweke ku endla leswaku swikombelo sweswo na mali leyi faneleke ku hakeriwa ku ya hi swikombelo sweswo.
h Timhaka leti fambelanaka no humesiwa ka nyama etikwena yi yisiwa ematikwena mambe, na i Swin?wana na swin?wana leswi nga yelanaka na mhaka yihi na yihi leyi nga ya nkoka kumbe leyi faneleke Nawu lowu.
Holobye a nga ha pfumelela ku tluriwa ka nawu hi ku eku tirhisiwa na ka xinawana xo huma eka Nawu ku yelana na ndhawu yo karhi eRiphabliki, xiyimo xo karhi xa ndhawu yo dlayela eka yona swifuwo kumbe xitlhavelo kumbe ntlawa wo karhi wa vanhu kumbe ntlawa wo karhi wa vinombe rixaka no karhi ra xifuwo.
Ku tluriwa ka nawu kumbe ku tsandzeka ku landzelela nawu swi nga koxa ku hakerisiwa ka mali kumbe ku pfaleriwa ekhotswena ?
a nkarhi wo kala wu nga hundzi lembe rin?we loko ku ri ku vonawa nandzu ro sungula; naswona b eka ku vonawa nandzu ra vumbirhi kumbe eka ku khotsiwa loku nga ta landzela, nkarhi wa kona wu nge tluli malembe mambirhi.
Vurhumiwa
 Holobye hi ku ya hi xiyimo lexi nga ta va xi ri kona, a nga lerisa, a rhumisa kumbe u nyiketa ntirho eka muofisiri-nkulu wa tiko hinkwaro, muofisiri wihi na wihi wa Ndzawulo kumbe munhu loyi a nyikiweke mpfumelelo wa matimba wahi na wahi kumbe ntirho lowu faneleke ku tirhiwa hi Holobye ku ya hi Nawu lowu handle ka matimba yo endla milawu ehansi ka xiyenge xa 22.
MEC hi ku ya hi xiyimo lexi nga ta va xi ri kona, a nga lerisa, a rhumisa kumbe a nyiketa ntirho eka muofisiri wihi na wihi eka ndzawulo ya xifundzha lexi khumbekaka matimba wahi na wahi kumbe ntirho lowu faneleke ku tirhiwa hi Holobye kumbe MEC ehansi ka Nawu lowu.
Holobye kumbe MEC a nga tekeriwi matimba wahi na wahi kumbe ku tekeriwa vutihlumuleri eka ntirho wihi na wihi lowu rhumisiweke kumbe ku nyiketiwe eka ran?wana tana hi laha swi hlamuseriweke ha kona eka xiyenge-ntsongo xa 1 kumbe xa 2, naswona a nga lulamisa kumbe a veka etlhelo xiboho xihi na xihi lexi tekiweke eka ku tirhisiwa ka matimba kumbe ku endliwa ka ntirho tana hi leswi ku rhumisiweke kumbe ku nyiketiwa ha kona ntirho.
Swihoxo eka xivumbeko
Xihoxo lexi nga va ka kona hi tlhelo ra xivumbeko xa tsalwa rihi na rihi leri hi ku ya hi nawu wihi na wihi ri lavekaka ku va ri tirhisiwe hi ndlela yo karhi, kumbe eka tsalwa leri humesiweke hi ku ya hi Nawu lowu, a ri vuli leswaku ntirho wa vulawuri wihi na wihi lowu endliweke hi ku ya hi Nawu lowu eka mhaka leyi fambelanaka na tsalwa ra kona wu ta va wu nga ri enawina, naswona a ri vi xivangelo xo va ku va no hlawuleka eka mafambiselo ya nawu lama ya faneleke ku endliwa ku yelana na mhaka leyo loko ku ri leswaku tsalwa lero ri fambelana swinene na swilaveko leswi faneleke swa nawu.
Ku herisiwa ka milawu no hlayisa
 Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa , milawu leyi vuriwaka eka Xedulu ya 2 yi lulamisiwe kumbe ku herisiwe ku fikelela hi laha swi kombetiweke ha kona eka kholomu ya vunharhu ya Xedulu leyi.
Nawu lowu endliweke kumbe lowu tekiwaka wu endliwe ehansi ka xiyenge xa 24 wa Nawu wa Ntivo-Rihanyo wa Xitlhavelo wa 1992 Nawu wa 121 wa 1992, lowu sunguleke ku tirhisiwa ku nga si sunguriwa xiyenge lexi wu fanele ku tekiwa wu endliwe ehansi ka Nawu lowu wa 40 tana hi loko a wu ta va wu endliwile ehansi ka Nawu lowu yelanaka na wona.
Nhloko-mhaka leyi komisiweke
Nawu lowu wu vitanawa Nawu wa Vuhlayiseki bya Nyama wa 2000.
XEDULU YA 1
SWIFUWO LESWI NAWU LOWU WU ENDLERIWEKE SWONA
Xiyenge xa 1 2
SWIFUWO LESWI ENDLIWEKE SWIFUWO SWA LE KAYA
Mbhongolo
Sekwa
Mhofu
Huku
Mbuti
Sekwa
Mhangela
Hanci
Meyila
Yimbhu na swin?wana leswi fanaka
Nguluve
Tuva
Mbila
Mpfundla
Nyimpfu
Galakuna
SWIFUWO SWA NHOVA
Mhunti
Hongonyi
Nyarhi
Mangwa
Ngwenya
Mhofu
Ndlopfu
Mhalamhala
Mangwa
Mpfuvu
Nhongo
Mhunti ya le ntshaveni
Mhala
Mangwa
XEDULU YA 2
MILAWU LEYI HERISIWEKE KUMBE LEYI LULAMISIWEKE
Xiyenge xa 25
Nomboro na lembe ra nawu
Nhlokomhaka yo koma
Xiyimo xo lulamisa no herisa
Nawu wa 121 wa 1992
Nawu wa Ntirho-rihanyo wa Xitlhavelo, 1992
Ku herisiwe hinkwawo ehandle ka xiyenge xa 23
Nawu wa 129 wa 1993
Nawu wa Vunharhu wa ku Lulamisiwa wa Mana na mana, 1993
Swiyenge swa 77 na 78
